Toprağı korumak, üreticinin emeğini gözetmek, sofralara yeterli ve güvenilir gıda ulaştırmak.
Bir çiftçi ürününü yetiştirirken emeğinin karşılığını alabilmek ister. Bir aile alışveriş yaparken bütçesine uygun, güvenilir ve çeşitli gıdaya ulaşmayı bekler. Bu iki ihtiyacı birlikte karşılayabilmek için üretim, depolama, taşıma ve satış arasındaki bağlantıların iyi kurulması gerekir.
SIRIUS Tarım ve Gıda Yönetişimi, tohumdan sofraya uzanan bu süreci birlikte ele alan bir proje önerisidir. Toprak ve suyun korunmasını, üreticilerin iş birliğini, kırsal yaşamı ve insanların beslenme ihtiyaçlarını aynı çalışma içinde buluşturmayı amaçlar.
Model, uygulamak isteyen üretici örgütleri, kooperatifler ve ilgili kuruluşlar tarafından yerel koşullara göre geliştirilebilir. Mevcut imkânlardan başlanır. Görevler, giderler ve sorumluluklar açıkça belirlenir, sonuçlar değerlendirilerek çalışma ilerletilir.
Üreticiden Sofraya Bir Yolculuk
Bir çiftçinin üretim sezonuna hazırlandığını düşünelim. Altmış dönüm arazisi vardır. Hangi ürünü yetiştireceğini, masraflarını nasıl karşılayacağını ve hasadını kime satacağını değerlendirmektedir.
Aşağıdaki örnek, önerilen sistemin nasıl işleyebileceğini anlatan bir uygulama senaryosudur.
“Yıllardır çiftçilik yapıyorum. Ekim zamanı geldiğinde yalnız ne yetiştireceğimi düşünmüyorum. Ürünü satabilecek miyim, masrafımı çıkarabilecek miyim, paramı zamanında alabilecek miyim diye de hesap yapıyorum.
Bu yıl bölgemdeki kooperatifin üretici destek birimine başvurdum. Arazimi, su imkânımı, önceki üretimlerimi ve elimdeki ekipmanı birlikte değerlendirdik. Toprak analizlerini inceledik, eksik bilgiler için yerinde çalışma planladık.
Ben sebze üretmek istediğimi söyledim. Ziraat mühendisiyle farklı seçenekleri konuştuk. Her seçeneğin su, işçilik, gider ve satış koşullarına baktık. Kendi deneyimimi de paylaştım. Sonunda benim de katıldığım bir kararla üretim planımızı hazırladık.”
Üretimden Önce Satışı Düşünmek
Üretim planı hazırlanırken ürünün kime, hangi koşullarda ulaştırılabileceği de değerlendirilir. Kooperatif, mahalle satış noktaları, marketler ve diğer olası alıcılarla görüşür. Kesinleşen siparişler ile tahmini talepler ayrı tutulur. Üretici, hangi miktar için anlaşma bulunduğunu ve kalan ürünün nasıl pazarlanacağını bilir.
“Tohum, ekipman ve işçilik giderlerini birlikte hesapladık. Ortak alım yapabileceğimiz ihtiyaçları belirledik. Ürünümün teslim koşullarını ve ödeme tarihini önceden konuştuk. Böylece neyi üstlendiğimi daha açık görebildim.”
Yapay Zekâ Destekli Planlama
Önerilen modelde yapay zekâ, üretim ve tedarik kararlarını desteklemek için kullanılabilir. Toprak analizleri, su imkânı, geçmiş üretim, mevsim tahminleri, giderler ve alıcı talepleri birlikte değerlendirilerek farklı seçenekler hazırlanır.
Bu seçenekler çiftçi ve ilgili uzmanlar tarafından incelenir. Beklenen verimin düşmesi, giderlerin artması veya talebin değişmesi gibi durumlar da hesaba katılır. Üretim kararı çiftçinin katılımıyla verilir. Önerilerin dayandığı bilgiler ve belirsizlikler açıklanır.
Dijital araçlar, hasat takviminin hazırlanmasına, siparişlerin birleştirilmesine, depo kapasitesinin izlenmesine ve taşıma güzergâhlarının planlanmasına da yardımcı olabilir. Her işin sorumlusu bellidir. Çiftçi, telefonla veya yüz yüze destek alabileceği kişilere ulaşabilir.
Hasattan Mahalleye
Hasat yaklaşırken toplama günü, kasa ihtiyacı, taşıma aracı ve teslim noktası belirlenir. Ürün, önceden açıklanan ölçütlerle tartılır ve değerlendirilir. Kabul edilen miktar ve varsa kesintiler üreticiye bildirilir.
Ürünün özelliğine göre ayıklama, paketleme, işleme ve saklama koşulları hazırlanır. Gerekli ürünlerde soğuk zincir planlanır. Teslimat ve ürün kayıtları, bir sorun olduğunda ilgili ürünün bulunmasına ve gerekli işlemlerin yapılmasına imkân verir.
“Hasat günü ürünümü nereye teslim edeceğimi biliyordum. Tartım sonucunu gördüm. Hangi miktarın satış noktasına, hangisinin uygun bir işleme tesisine gönderileceği kayda geçti. Taşımanın ve teslimatın sorumluları önceden belirlenmişti.”
Fiyatın ve Ödemenin Açık Olması
Üreticiye ödenen bedel ile toplama, ambalaj, taşıma, depolama ve satış giderleri ayrı gösterilir. Çalışanların emeği, bakım giderleri ve işletmenin devamı için gereken kaynak da hesaba katılır.
Amaç, gereksiz el değiştirmeleri ve ürün kayıplarını azaltarak üreticinin gelirini ve tüketicinin erişimini birlikte iyileştirmektir. Bu hedefin gerçekleşip gerçekleşmediği gerçek satış ve gider kayıtlarıyla değerlendirilir.
Üreticiye ödemenin ne zaman yapılacağı yazılı olarak belirlenir. Satılamayan ürün veya beklenmeyen kayıp durumunda sorumluluğun nasıl paylaşılacağı önceden açıklanır.
“Ürünümü teslim ettiğimde alacağım tutarı ve ödeme gününü biliyordum. Kesintiler varsa nedenini görebiliyor, hesabı sorumlu kişiyle görüşebiliyordum.”
Sofraya Ulaşan Karşılık
Mahalledeki tüketici ürüne kooperatif marketinden, mevcut bir işletmeden, haftalık pazardan veya sipariş teslim noktasından ulaşabilir. Kullanılacak yöntem, yerel talebe ve işletme imkânlarına göre seçilir.
Tüketici ürünün kaynağına, fiyatına ve başvuru noktasına ilişkin anlaşılır bilgi alır. İnternet kullanmayan kişiler için de alışveriş ve bilgi edinme yolları bulunur.
“Mahalledeki teslim noktasından alışveriş yapıyorum. Ürünün hangi üreticiden geldiğini öğrenebiliyorum. Fiyatı karşılaştırabiliyor, bir sorun yaşarsam kime başvuracağımı biliyorum.”
SIRIUS Bütünü İçindeki Yeri
Tarım çalışması eğitim, sağlık, enerji, istihdam ve kırsal yaşamla bağlantılıdır. Üretici eğitimleri yetiştirme ve işletme becerilerini destekleyebilir. Köy ve Mahalle Eğitim Evleri, gıda üretimi ve mutfakta kaybı azaltma üzerine buluşmalara alan sağlayabilir.
Okul, hastane ve bakım kuruluşlarıyla tedarik ilişkileri, ilgili kurumların ihtiyaçları ve geçerli koşulları çerçevesinde geliştirilebilir. Kadınların ve gençlerin üretimde, yönetimde ve gelir üzerinde söz sahibi olması gözetilir.
Bölgeler ve ülkeler arasındaki ticaret ise yerel ihtiyaçlar, ürünün saklanabilirliği, taşıma giderleri ve ilgili kurallar birlikte değerlendirilerek planlanır.
Küçük Başlamak, Sonuçlarla Geliştirmek
Uygulamayı üstlenmek isteyen ekip, mevcut üretici örgütlerini, alıcıları ve hizmet imkânlarını belirleyerek başlayabilir. Yönetilebilir bir ürün grubu ve teslimat güzergâhı seçilir. Görevler, giderler, ödeme koşulları ve değerlendirme dönemi açıklanır.
Üreticinin net geliri, ödeme süresi, tüketicinin ödediği fiyat, ürün kaybı ve işletme giderleri birlikte izlenir. Katılımcıların görüşleri alınır. Çalışma, elde edilen sonuçlara ve yerel ihtiyaçlara göre geliştirilir.
Bu proje, yerel koşullara göre uygulanmak üzere geliştirilen bir SIRIUS önerisidir. Anlatılan çiftçi ve tüketici hikâyeleri, modelin işleyişini açıklayan örnek senaryolardır.
Tarım, kooperatifçilik, gıda, lojistik veya teknoloji alanındaki deneyimlerinizi ve önerilerinizi bizimle paylaşabilirsiniz.